Elektronik imzayı takar takmaz bilgisayarın tanıması çoğu zaman sürücü sırasıdır. USB token önce fiziksel olarak takılır, ardından üretici firmanın sürücüsü kurulur; bu sıra tersine çevrilirse Windows cihazı tanısa bile imza programı görmez.
Yani sorun genelde donanımda değil, kurulum sırasındadır. Token’ı takmadan önce sürücüyü kurmak, çoğu kullanıcının yaptığı ilk hatadır.
İçindekiler
Takmadan önce hangi sıra izlenmeli
Kutudan çıkan USB token doğrudan prize takılmaz. Önce üretici firmanın (token markasına göre değişir) sürücü yazılımı bilgisayara kurulur, sonra token takılır. Kurulum bitmeden token takılırsa Windows onu “bilinmeyen aygıt” olarak görebilir ve sürücü kurulumu yarıda kalır. Bu durumda token çıkarılıp sürücü yeniden kurulur, iş bu kadar basit.
Sürücü kurulduktan sonra token USB girişine takılır. Bilgisayar birkaç saniye içinde “yeni donanım bulundu” bildirimi verir; bu bildirim gelmiyorsa ya USB portu ya da token’ın kendisi sorunludur. Masaüstündeki USB girişleri yerine arka panel (kasanın arkasındaki) girişler genelde daha stabil çalışır, özellikle USB hub veya uzatma kablosu üzerinden takılan token’larda tanıma sorunu daha sık görülür.
Token takıldıktan sonra sırada imza yazılımının (e-imza için kullanılan PIN giriş programı) kurulması var. Bu yazılım kurulu değilse token donanımsal olarak tanınsa bile e-Devlet veya resmi bir platform imzayı göremez. Sürücü ile imza yazılımı farklı şeylerdir, biri donanımı tanıtır, diğeri imzalama işlemini yapar.
- Sürücü kurulumu — token’ı bilgisayara tanıtır
- Token fiziksel bağlantısı — USB girişine takma
- İmza yazılımı kurulumu — PIN girişi ve imzalama işlemi için gerekli
Bu üç adımın sırası karışırsa en sık görülen belirti şudur: token takılı, ışığı yanıyor, ama imza programı hiçbir cihaz göremiyor. Çoğu kullanıcı bunu donanım arızası sanıp token’ı değiştirmeye kalkışır, oysa çözüm genelde sürücüyü kaldırıp yeniden kurmaktır.
Token tanındıktan sonra işletim sistemi önemli bir ayrım yapar: bazı bilgisayarlarda token sürücüsü otomatik iner, bazılarında ise elle kurulum gerekir. Bunun sebebi Windows sürümü değil, sistemde daha önce başka bir e-imza markasının sürücüsünün kurulu olup olmamasıdır. İki farklı marka token’ın sürücüsü aynı anda sistemde dururken çakışma yaşanabilir; bu yüzden eski bir token kullanmayı bıraktıysanız eski sürücüyü de kaldırmak gerekir, sadece token’ı çekip atmak yetmez.
Çoğu kişinin bilmediği bir nokta var: imza PIN’i üç kez yanlış girilirse token kilitlenir, dört veya beşinci deneme değil üçüncü denemede kilit devreye girer. Kilitlenme donanım arızası değildir, token’ı değiştirmeye gerek yoktur. Çözüm, token’ı veren kurumun PUK kodu ile kilidi açmasıdır; bu işlem bilgisayardaki sürücüyle ilgili değildir.
Bilgisayar değiştirildiğinde ya da format atıldığında token otomatik olarak çalışmaz. Yeni sistemde sürücü sıfırdan kurulmalıdır, eski bilgisayardan “taşınabilir” bir ayar yoktur çünkü sürücü donanım değil yazılımdır ve her kuruluma özeldir.
Bir de şu var: bazı kullanıcılar token’ı taktıktan hemen sonra imza işlemine geçmeye çalışır, oysa sürücü kurulumunun arka planda tamamlanması birkaç saniye alır. Bu birkaç saniyeyi beklemeden PIN ekranına geçmeye çalışmak “cihaz bulunamadı” hatasının sık nedenlerinden biridir.
Token takılınca sık yapılan yanlışlar
Token’ı takar takmaz USB’yi çekip tekrar takmak en yaygın reflekstir; “belki bu sefer tanır” mantığıyla yapılır ama genelde işe yaramaz. Tanıma sorunu çoğunlukla sürücü eksikliğindendir, fiziksel bağlantı sorunu değildir. Birkaç kez çekip takmak sonuç vermiyorsa sürücüyü kontrol etmek gerekir, USB’yle uğraşmaya devam etmek zaman kaybıdır.
İkinci yaygın hata, imza yazılımını kapatıp açmaktır. Program token’ı görmüyorsa programı yeniden başlatmak bazen işe yarar ama kalıcı çözüm değildir. Asıl bakılması gereken yer Aygıt Yöneticisi’dir (Windows’un donanım listesi); token burada sarı ünlem işaretiyle görünüyorsa sürücü sorunu var demektir, program tarafında arama yapmanın anlamı yok.
Üçüncü hata, farklı bilgisayarlarda aynı token’ı art arda deneyip hangisinin çalıştığını bulmaya çalışmaktır. Bu yöntem sorunu çözmez, sadece hangi bilgisayarda sürücü kurulu olduğunu gösterir. Sorunun kaynağını bulmak için şu sıra daha mantıklı:
- Aygıt Yöneticisi’nde token görünüyor mu, sarı ünlem var mı — sürücü meselesi mi kontrol et
- Token görünüyor ama program tanımıyorsa — imza yazılımı güncel mi bak
- PIN ekranı hiç açılmıyorsa — yazılımın kendisi kurulu mu, eksik mi kontrol et
Dördüncü ve en çok zaman kaybettiren yanlış, antivirüs programının token sürücüsünü engellemesi ihtimalini atlamaktır. Bazı güvenlik yazılımları imzalama sürücüsünü şüpheli dosya sanıp karantinaya alır, bu durumda sürücü kurulu görünür ama çalışmaz. Antivirüs geçmişinde karantina kaydı varsa oradan kontrol etmek, sürücüyü tekrar tekrar kurmaktan çok daha hızlı sonuç verir.
Hangi durumda uğraşmaya gerek yok
Bazı durumlarda sürücüyle, portla uğraşmak zaman kaybıdır. Sorun bilgisayarda değil token’ın kendisindedir, bunu anlamanın yolu basittir.
- Token farklı bir bilgisayarda da tanınmıyorsa sürücüyle uğraşmanın anlamı yok, sorun muhtemelen token’ın kendi donanımındadır.
- Token düşürüldü, ıslandı veya USB ucu fiziksel olarak hasar gördüyse sürücü kurulumu bir şey değiştirmez, token’ın değişmesi gerekir.
- Sertifikanın geçerlilik süresi dolmuşsa (genelde birkaç yıl) donanım tamamen sağlam olsa bile imza çalışmaz; bu durumda yapılacak iş teknik değil, sertifika yenilemedir.
- PUK kodu da unutulmuş ya da kayıpsa token’ı bilgisayarda tekrar tekrar denemek yerine doğrudan kurumla iletişime geçmek gerekir, teknik tarafta çözülecek bir şey kalmamıştır.
Elektronik imza kurulumu hakkında sorulanlar
Token hiçbir bilgisayarda tanınmıyorsa ne yapmalı?
Önce token’ın USB ucunda kir veya hasar olup olmadığına bakılır, çoğu zaman temas sorunu basit bir temizlikle çözülür. Bu işe yaramazsa ve en az iki farklı bilgisayarda da sonuç alınamıyorsa sorun büyük ihtimalle token’ın kendisindedir, bilgisayar tarafında yapılacak bir şey kalmaz.
Sürücü kurulu ama PIN ekranı hiç açılmıyorsa neden olabilir?
Bu genelde imza yazılımının kurulu olmamasından kaynaklanır, sürücü ile imza yazılımı ayrı programlardır. Sürücü sadece donanımı tanıtır, PIN ekranını açan ayrı bir uygulamadır ve bu eksikse token tanınsa bile imzalama işlemi başlamaz.
Yeni aldığım token’ı takmadan önce mutlaka sürücü mü kurulmalı? Evet, üretici sürücüsü önce kurulmalı; token takılı haldeyken sürücü kurulumuna başlanırsa kurulum yarıda kalabilir ve yeniden başlatmak gerekebilir.
