Bir gemi tersaneden suya inerken asıl iş kızak sisteminde biter. Teknenin ağırlığını kilden veya betondan bir eğik düzlem üstünde tutan, geminin dengesini bozmadan onu suya bırakan sistem odur. Kızak yoksa gemi ya kontrolsüz kayar ya da havuzda sıkışıp kalır.
Fotoğraftaki sahneye bakınca göze çarpan şey büyük bir gövdenin rampadan aşağı süzülmesi ama işin görünmeyen kısmı haftalar önce başlar: kızak yolunun eğimi, kayma hızı ve suya giriş açısı hep önceden hesaplanır.
İçindekiler
Kızağın Devreye Girdiği An
Kızak sistemi iki türlü çalışır: sabit kızak (gemi ray üzerinde belirli bir hızla aşağı kayar) ve yüzer havuz sistemi (havuz suyla doldurulup gemi kendi kendine yüzer hale gelir). Türkiye’deki küçük ve orta ölçekli tersanelerin çoğu hâlâ sabit kızak kullanır, çünkü yüzer havuz maliyeti orta-yüksek bandında kalır ve her tersanenin altyapısı buna uygun değildir.
Sabit kızaktaki kritik nokta yağlama ve sürtünmedir. Ray üstüne sürülen özel yağ tabakası, geminin ağırlığı ile kayma hızı arasındaki dengeyi tutar. Yağlama az olursa gemi rampada durur, çok olursa kontrolsüz hızlanır. Bu yüzden kızak ustaları hesaplamayı tersaneye özgü yaparlar; aynı formül başka bir tersanede aynı sonucu vermez, çünkü rampa eğimi ve zemin sertliği yerden yere değişir.
- Gemi ağır ve gövde uzunsa kayma süresi daha kontrollü tutulur
- Rampa eğimi dikse yağlama miktarı azaltılır
- Deniz suyu seviyesi düşükse indirme zamanı gelgite göre kaydırılır
Burada sık yapılan bir yanlış var: kızak sisteminin sadece “gemiyi taşıyan bir ray” olduğunu düşünmek. Aslında kızak, geminin suya girerken burnunun aşağı çökmesini önleyen bir denge unsuru. Gövde suya değdiği an ağırlık merkezi anlık kayar, kızak bu kaymayı yavaşça karşılar. Kızak eksikse veya kötü hesaplanmışsa gemi suya girerken burnunu aşağı vurabilir, bu da tekne gövdesinde hasar riski demektir.
Çoğu kişi kızak sisteminin gemi bittikten sonra devreye girdiğini düşünür. Yanlış. Kızak, teknenin omurgası tersanede döşenmeye başladığı gün zaten oradadır. Gemi aylarca, bazen yıllarca o kızağın üstünde büyür, kaynak yapılır, boyanır. Suya iniş günü kızağın “kullanıldığı” tek gün değil, aslında son günüdür.
Buradaki asıl ayrım şu: kızak sisteminin taşıma kapasitesi geminin bitmiş haline göre değil, inşaat sürecindeki en ağır anına göre hesaplanır. Bir geminin çelik gövdesi tamamlanıp makine dairesi yerleşmişken ağırlık en tepeye çıkar, ekipman ve iç donanım henüz konmamıştır ama gövde zaten devasa bir yük halindedir. Kızak o anı taşıyacak şekilde kurulur, sonrasında gemi hafiflese de ağırlaşsa da sistem değişmez.
Suya indirme günü kayma hızı çok kritik değil gibi görünür ama tersaneler burada bir eşik kullanır: gemi belli bir tonajın üstündeyse kızak yolunun ıslatılması ve yağlanması çift kat yapılır, altındaysa tek kat yeterli olur. Bu ayrım geminin büyüklüğüne göre değişen bir karar, ezbere uygulanan bir kural değil.
Bir de gözden kaçan nokta var: kızak arızası ya da hesap hatası nadiren suya inişte fark edilir, çünkü o noktada iş işten geçmiştir. Sorun varsa çoğunlukla rampa üstünde, gemi henüz kaymaya başlamadan ortaya çıkar; ray üzerindeki oturma noktalarında anormal baskı veya eğim kayması gözlemlenir. Bu yüzden deneyimli tersaneler suya iniş gününden çok, günler öncesindeki statik kontrolüne daha çok zaman ayırır.
Peki bu bilgiyi okuyunca kendi izlediğiniz suya iniş töreninde neye bakmalısınız?
Kızak Sağlıklı Çalışıyor Belirtisi
Gemi rampadan ayrılırken hız sabit ve yumuşaksa, burun ile kıç aynı anda suya değiyorsa kızak işini doğru yapmış demektir. Tersaneler bunu genelde saatler önce test eder, o yüzden törende gördüğünüz akış zaten prova edilmiş bir sonuçtur.
- Gemi küçük ve hafifse (balıkçı teknesi, yat gibi) kızak yerine vinçle indirme de yeterli olabilir, kızak şart değildir
- Gemi orta-büyük tonajdaysa ve tersane sabit kızak kullanıyorsa yağlama kalınlığı ve rampa eğimi haftalar önce belirlenmiştir, törende değişecek bir şey yoktur
- Yüzer havuz sistemi varsa kızaktan bahsetmek gereksizdir, çünkü gemi zaten kendi ağırlığıyla değil suyun kaldırma kuvvetiyle serbest kalır
Rampada ani bir sarsıntı, gemi burnunun beklenenden fazla aşağı dalması ya da kayma sırasında bir tarafa yatma görürseniz bu kızak hatası değil, çoğunlukla dengeleme ağırlıklarının yanlış yerleştirilmesinin işareti. Kızak sistemi kendi başına nadiren görünür bir arıza verir, sorun genelde gemi tarafında çıkar.
Suya İniş Öncesi Sorulanlar
Kızak sistemi olmadan gemi suya inebilir mi?
Küçük tonajlı tekneler için evet, vinç veya mobil kaldırma ekipmanıyla suya indirme yapılabilir. Büyük gemilerde bu pratik değildir, çünkü gövde ağırlığı vinç kapasitesini aşar. Tonaj arttıkça kızak veya yüzer havuz dışında güvenilir bir yöntem kalmaz.
Sabit kızak ile yüzer havuz arasındaki fark ne işe yarar?
Sabit kızakta gemi eğik bir rayda kayarak suya girer, yüzer havuzda ise havuz suyla doldurulup gemi kendi kaldırma kuvvetiyle yüzer hale gelir. Sabit kızak daha düşük maliyetli ama tonaj sınırı vardır, yüzer havuz orta-yüksek maliyetli ama büyük gemilerde daha kontrollüdür. Tersanenin hangisini kullandığı genelde geminin boyutuna göre şekillenir, tercihe göre değil.
Suya iniş sırasında kızak yolunun sesi normalden farklıysa bu bir arıza mı demektir? Çoğunlukla hayır, ray üzerindeki sürtünme sesi yağlama kalınlığına göre değişir ve tersane ekibi bunu önceden bilir; asıl endişe verici olan ses değil, gemi hareketinin ani kesilmesi veya beklenmeyen yönde sapmasıdır.
